Miejsca doraźnego schronienia – co mówią przepisy w Polsce? (stan prawny marzec 2026)

W obliczu rosnących wyzwań związanych z bezpieczeństwem ludności, kryzysami humanitarnymi, bezdomnością oraz zagrożeniami militarnymi, kwestia miejsc doraźnego schronienia (MDS) nabiera w Polsce szczególnego znaczenia. W ostatnich latach ustawodawca wprowadził szereg nowych regulacji, które precyzują definicje, zasady organizacji, minimalne standardy, procedury tworzenia oraz finansowania takich miejsc. Przeczytaj dokładny raport na temat obecnych przepisów prawnych. 

Czym są miejsca dorażnego schronienia? 

Zgodnie z art. 84 ustawy z dnia 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej, Orte der Notunterkunft to obiekty zbiorowej ochrony będące obiektami budowlanymi, przystosowane do tymczasowego ukrycia ludzi, organizowane na zasadach określonych w art. 102 tej ustawy. Są one elementem infrastruktury ochronnej, mającym na celu zapewnienie bezpieczeństwa ludności cywilnej w sytuacjach nadzwyczajnych, takich jak wojna, klęski żywiołowe czy masowe zagrożenia.

W odróżnieniu od schronów i ukryć (budowli ochronnych o wysokim poziomie zabezpieczeń), MDS mają charakter tymczasowy i są organizowane w istniejących obiektach budowlanych lub ich częściach, które mogą być szybko przystosowane do tej funkcji.

Podstawy prawne regulujące miejsca doraźnego schronienia

Gesetz über den Zivilschutz und die Zivilverteidigung (2024)

Najważniejszym aktem prawnym regulującym MDS w kontekście ochrony ludności jest ustawa z dnia 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej (Dz.U. 2024 poz. 1907). Ustawa ta określa:

• definicje obiektów zbiorowej ochrony (schrony, ukrycia, MDS),
• zadania organów administracji publicznej w zakresie planowania, tworzenia i utrzymywania infrastruktury ochronnej,
• procedury organizowania MDS w sytuacjach nadzwyczajnych,
• zasady finansowania i nadzoru nad obiektami zbiorowej ochrony.

Rozporządzenia wykonawcze

Kluczowe znaczenie mają także akty wykonawcze, w szczególności:

• Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 9 lipca 2025 r. w sprawie warunków organizowania oraz wymagań, jakie powinny spełniać miejsca doraźnego schronienia (Dz.U. 2025 poz. 932),
• Rozporządzenie w sprawie warunków technicznych dla budowli ochronnych oraz warunków technicznych ich użytkowania i usytuowania,
• Rozporządzenie w sprawie szczegółowego zakresu i formy projektu budowlanego.

Rozporządzenia dotyczące minimalnych standardów placówek

Ważnym aktem jest rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 28 lipca 2025 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie minimalnych standardów noclegowni, schronisk dla osób bezdomnych, schronisk dla osób bezdomnych z usługami opiekuńczymi i ogrzewalni (Dz.U. 2025 poz. 1059).

Instrukcje i wytyczne stosowania przepisów

W celu ujednolicenia praktyki stosowania nowych przepisów, opublikowano szereg instrukcji i poradników dla uczestników procesu budowlanego, samorządów oraz organów administracji architektoniczno-budowlanej. Wytyczne te precyzują m.in.:

• interpretacje pojęć ustawowych,
• procedury inwentaryzacji i kwalifikacji obiektów,
• podział odpowiedzialności pomiędzy inwestorów, projektantów, zarządców i organy ochrony ludności,
• przykłady praktyczne i rekomendacje dotyczące adaptacji obiektów.

Odpowiedzialność za organizację i utrzymanie miejsc doraźnego schronienia

Zgodnie z art. 102 ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej, organizacja miejsc doraźnego schronienia należy do kompetencji:

• wójta (burmistrza, prezydenta miasta),
• starosty,
• wojewody.

Obowiązek ten powstaje w przypadku wprowadzenia stanu nadzwyczajnego lub wojny, gdy liczba schronów i ukryć jest niewystarczająca dla zapewnienia ochrony ludności.

Odpowiedzialność za utrzymanie i udostępnianie MDS

Właściciel lub zarządca miejsca doraźnego schronienia jest zobowiązany do utrzymania go w należytym stanie technicznym oraz udostępnienia na cele ochrony ludności. W przypadku nakazu przystosowania obiektu do funkcji MDS, obowiązki te są egzekwowane w drodze decyzji administracyjnej.

Procedury tworzenia i uruchamiania miejsc doraźnego schronienia

Proces tworzenia MDS obejmuje następujące etapy:

1. Inwentaryzacja i kwalifikacja obiektów – organy ochrony ludności dokonują przeglądu istniejących i planowanych obiektów budowlanych w celu wytypowania tych, które mogą zostać przystosowane do funkcji MDS.
2. Ocena techniczna – przeprowadzenie wizji lokalnej, analiza dokumentacji technicznej, ocena stanu technicznego i możliwości adaptacji.
3. Opracowanie dokumentacji adaptacyjnej – przygotowanie szczegółowego zakresu prac niezbędnych do przystosowania obiektu.
4. Wydanie nakazu przystosowania – w sytuacji zagrożenia organ ochrony ludności wydaje decyzję administracyjną nakazującą przystosowanie obiektu do funkcji MDS.
5. Realizacja prac adaptacyjnych – usunięcie zbędnego wyposażenia, wzmocnienie konstrukcji, zabezpieczenie otworów, przygotowanie instalacji, oznakowanie.
6. Utrzymanie gotowości – właściciel lub zarządca obiektu zobowiązany jest do utrzymania MDS w stanie umożliwiającym szybkie uruchomienie.

Finansowanie miejsc doraźnego schronienia i źródła środków

Zgodnie z art. 106 ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej, finansowanie budowy, przebudowy, adaptacji i utrzymania MDS odbywa się ze środków publicznych, w szczególności:

• dotacji celowych przekazywanych przez organy ochrony ludności (wojewodowie, minister właściwy ds. wewnętrznych) na wniosek właściciela lub zarządcy obiektu,
• środków własnych jednostek samorządu terytorialnego,
• środków z Funduszu Bezpieczeństwa i Obronności (w ramach KPO).

Ustawa przewiduje, że co najmniej 0,3% PKB ma być przeznaczane na ochronę ludności i obronę cywilną, w tym na dofinansowanie adaptacji i utrzymania MDS.

Minimalne standardy techniczne i sanitarne miejsc doraźnego schronienia

Rozporządzenie MSWiA z 9 lipca 2025 r. określa szczegółowe wymagania techniczne dla MDS, obejmujące m.in.:

• Minimalna powierzchnia: 1,5 m² na osobę, 2 m² dla osoby poruszającej się na wózku inwalidzkim.
• Wysokość pomieszczenia: co najmniej 2 m.
• Wyjścia ewakuacyjne: co najmniej jedno na każde rozpoczęte 200 osób, wyjście zapasowe na każde rozpoczęte 400 osób (przy pojemności powyżej 30 osób).
• Odporność konstrukcji: ochrona przed ostrzałem z broni małokalibrowej, odłamkami amunicji, zabezpieczenie okien i wejść.
• Instalacje: możliwość podłączenia wody, kanalizacji, wentylacji (utrzymanie przez 48 h min. 18% O₂, max. 2% CO₂), zasilania elektrycznego, oświetlenia (min. 50 lx), ogrzewania, odwodnienia, odbioru komunikatów radiowych.
• Sanitariaty: powyżej 200 osób – kanalizacja, pomieszczenia higieniczno-sanitarne (1 umywalka i 1 WC/75 osób), do 200 osób – ustępy suche (1/50 osób).
• Oznakowanie: międzynarodowy znak rozpoznawczy obrony cywilnej i napis „MIEJSCE DORAŹNEGO SCHRONIENIA”.

Grupy uprawnione do korzystania z miejsc doraźnego schronienia

Celem MDS jest zapewnienie schronienia jak największej liczbie ludności cywilnej w sytuacjach zagrożenia. Ustawa określa, że w miastach schronienie powinno być zapewnione co najmniej 50% ludności (w tym min. 25% w budowlach ochronnych), a poza miastami – co najmniej 25% (w tym min. 15% w budowlach ochronnych). Nie ma ograniczeń co do statusu prawnego, obywatelstwa czy innych kryteriów – MDS są przeznaczone dla wszystkich osób przebywających na danym obszarze.

Procedury w sytuacji kryzysowej i masowej (odstępstwa od standardów)

W przypadku sytuacji kryzysowej występującej na skalę masową (np. wojna, katastrofa naturalna), przepisy dopuszczają odstępstwa od standardów technicznych i organizacyjnych zarówno w MDS, jak i w placówkach wsparcia społecznego. Decyzje w tym zakresie podejmują właściwe organy ochrony ludności lub organy prowadzące placówki, kierując się nadrzędnym celem ochrony życia i zdrowia.

Ochrona ludności

W organizacji MDS organy ochrony ludności mogą współpracować z innymi podmiotami, w tym organizacjami pozarządowymi, jednak główna odpowiedzialność spoczywa na administracji publicznej.

Wymogi projektowe i adaptacyjne

Od 1 stycznia 2026 r. każdy nowy projekt budowlany dotyczący budynków użyteczności publicznej, budynków mieszkalnych wielorodzinnych oraz garaży podziemnych musi uwzględniać możliwość zorganizowania w nich MDS, o ile nie przewidziano budowli ochronnej. Dotyczy to także przebudowy, montażu lub remontu istniejących obiektów.

Procedury uzyskiwania pozwoleń

Wniosek o pozwolenie na budowę złożony po 31 grudnia 2025 r. musi zawierać oświadczenie inwestora o spełnieniu obowiązku wykonania budowli ochronnej lub MDS, albo o braku takiego obowiązku (np. ze względu na niewielką skalę inwestycji).

Wyjątki i odstępstwa

Przepisy przewidują możliwość uzyskania odstępstwa od obowiązku projektowania budynku pod potencjalny MDS w szczególnie uzasadnionych przypadkach, za zgodą wojewody, na wniosek inwestora poparty ekspertyzą techniczną.

Kluczowe akty prawne

1. Ustawa z 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej

To ona wprowadza pojęcie miejsc doraźnego schronienia (mds) i daje podstawę do wydania rozporządzenia wykonawczego.
Link (ISAP):
https://isap.sejm.gov.pl/

2. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 9 lipca 2025 r. w sprawie warunków organizowania oraz wymagań, jakie powinny spełniać miejsca doraźnego schronienia (Dz.U. 2025 poz. 932)

Najważniejszy akt wykonawczy – określa:

• definicję mds,
• warunki ich tworzenia,
• wymagania techniczne,
• procedury oceny obiektów,
• obowiązki organów ochrony ludności.

Link (ISAP – Dz.U. 2025 poz. 932):
https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20250000932

WEJDŹ NA NASZĄ STRONĘ BY DOWIEDZIEĆ SIĘ WIĘCEJ